02 Lip

Joanna Zemanek, „Error occurred/Wystąpił błąd

by Roger Piaskowski

 

Przez  układy odciśniętych, wypalonych w jedwabiu  śladów żelazka, zatrzymanych w procesie stygmatyzacji, przechodzimy do archetypów miłości i śmierci rozumianych jako niekończąca się opowieść o duszy, o niewinności i grzechu, o kobiecie uwikłanej w mariaż, aż do grobowej deski. Ale odczytanie tych emocji opiera się na programie wizualnych  narracji  mniej lub bardziej skutecznie ze sobą związanych, można powiedzieć splecionych  w kompozycji wielogłosowej obrazów malowanych, video, zdjęć i  przedmiotów,  które zagospodarowują przestrzeń Galerii  Sztuki w Legnicy w sposób gęsty, intensywny, zgodnie z ideą autorki ekspozycji Joanny Zemanek, która jej tytuł sprowadza do komputerowego ostrzeżenia: „Error occurred”.

Warto się zdystansować  do języka informatycznych skrótów i zobaczyć wymiar metaforyczny  problemu o znacznej sile i obecności w sztuce co najmniej od lat siedemdziesiątych, kiedy sztuka feministyczna konstytuuje swoje artystyczne  manifesty, że wspomnę  dzieło „The Dinner Party” Judy Chicago -  pracę  ukazującą  duży stół w kształcie trójkąta  z nakryciami dla 39 kobiet, gdzie talerze zostały udekorowane motywem waginy. Feminizm przywołuję tu z konieczności, a nie z potrzeby porządkowania stylowego, aby kwestie  znaczeń  odnieść do działania Joanny Zemanek, której wideo „Artbefore” pokazano w ubiegłym roku w Bibliotece Uniwersyteckiej na biennale sztuki mediów we Wrocławiu. Dominantą kompozycyjną stały się  wtedy wykadrowane obrazy  nagiego  kobiecego ciała - sfery intymnej - powiązane  z  prostymi czynnościami. Ten „intymistyczny” trop obrazowania  zostaje na wystawie w Legnicy  umocniony i rozwinięty o szereg wariantów, ale to łono - wagina  określa  estetyczny  rytm  narracji, wzbogacony  o różne media i rozdziały tematyczne. Zresztą krakowska  artystka  na  innej  wystawie „Odruchy bezwarunkowe”  z 2008 roku  już sygnalizowała bliskie jej kwestie  cielesności i motywy  pozycjonowania  kobiecości w przestrzeni  społecznej. Jednak na taką skalę zagęszczenie  tematycznych wątków w niedużych przestrzeniach galerii  jest działaniem nieco odwracającym uwagę od myśli wiodącej. A jaka to myśl?

Miejscem szczególnej adoracji  w sztuce jest łono kobiece i  wagina. Zdarza się nader często, że  łono-wagina zostaje wyabstrahowane  z kontekstu osobowego, odindywidualizowane, poddane multiplikacji, stając się obiektem różnych doświadczeń  kulturowych. Stoi za tym   tradycja  w sztuce, począwszy do „Początku świata” - obrazu Gustawa Courbeta z Musee d’Orsay - dziewiętnastowiecznego postulatu  naturalizmu w malarstwie i praktyka artystów współczesnych, jak choćby zrealizowana przez Jamie McCartney praca „The Great Wall of Vagina” z 2008 roku, składająca się z odlewów gipsowych ok. 400 kobiecych genitaliów. Po przeciwnej stronie tych  naturalistycznych  dążeń  w wizualizacji  kobiecej seksualności, a zarazem rozbudowania symboliki i  mitologii żeńskości, znajdujemy  metaforę waginy,  ukazywaną przez obrazy zjawisk przyrody przede wszystkim kwiatów. Poetyckie, delikatne,  wyzbyte wulgarności kompozycje inauguruje seria  „Czarnych  irysów” obrazów amerykańskiej malarki Georgii O’Keeffe  z początków XX w. Bez nachalnego biologizmu i pornograficznej dosłowności  idea courbetowskiego  początku świata  przekształca się liryczny, poetycki symbol kobiecości.   

Dostrzeżenie  powłok znaczeniowych i ikonograficznych na wystawie  Error occurred  jest  nie tylko wskazane, lecz  nawet konieczne albowiem udajemy się na spotkanie ze zróżnicowanym, multimedialnym środowiskiem wizualnych  technik i środków wyrazu. W przeciwieństwie do działań performatywnych zajmujących się ciałem, ten rodzaj ekspozycji  oferuje intymne, wyciszone, refleksyjne nastroje, co podkreśliła  Joanna Zemanek  na wernisażu, wskazując na osobiste doświadczenia rodzinne, kulturowe,  które  podyktowały jej niektóre rozwiązania plastyczne i je uzasadniały. Jednak zbyt szczegółowe wyjaśnienia autorskie zdradzające  sensy np. sukien ślubnych umieszczonych w trumnach, odbierają widzowi przyjemność swobodnych skojarzeń i gry wyobraźni. Z drugiej strony są częścią procesu twórczego budowanego na doświadczeniach własnych artystki.

Wchodząc  w obszar ekspozycji, można dostrzec - w układzie przestrzennym, w rozmieszczeniu obiektów -  analogię do idei  hortus conclusus - ogrodu zamkniętego, związanego z kultem Marii i różami, jakie towarzyszą takim przestrzeniom w budowlach klasztornych  i zamkowych średniowiecza, zwłaszcza, gdy  ściany Galerii Sztuki pokrywają duże obrazy delikatnie, przejrzyście namalowanych na jedwabiu, kwitnących, różowych róż,  zamieniając galerię w wyimaginowany ogród. Róże łączą się z obrazami sukni ślubnych  pomysłowo utworzonych z odciśniętych  śladów  żelazka, a dalej  pojawiają się ekrany - niby ogrodowe treliarze, pokryte fotografiami  kobiet i ich intymnej nagości. Jest też  w tej części wystawy  miejsce dla desek do prasowania, może  zbyt oczywistej  ilustracji czynności stygmatyzującej a zarazem symbolicznej - jako miejsce narodzin śladu po palącym materiał żelazku. Wiszące na ścianie róże, prowadzą do drugiej sali - do sfery mroku. Przechodzimy ze świata Erosa i  prokreacji do ciemnej kwatery Tanatosa, gdzie śmierć w sukniach ślubnych usadowiła się w pudłach trumien. To zasadniczy zwrot ideowy  narracji: niewinność przemija, ulega dekompozycji, spaleniu, pęknięciu. Na plan pierwszy wysuwa się myśl wanitatywna, dominuje destrukcyjna moc śmierci jako summa losu człowieka, efekt grzechu pierworodnego. Podział wystawy  na zespoły tematyczne, oznakowanie cykli, propozycja rozgraniczeń pojęciowych między  „kobiecością” a „żeńskością”  wydają się  balastem w odbiorze,  który charakteryzuje jedność w wielości.      

Roger Piaskowski

 

Joanna Zemanek, „Error occurred/Wystąpił błąd

Galeria Sztuki w Legnicy

23.06 – 17.07. 2016